Karavana Azerice

ROMAN, YOXSA T?HRIFL?R v? T?ZADLAR YIĞINI? Orxan Pamukun «Qar» romanı üz?rin? t?nqidi q?ydl?r Erkan Karagöz Berfin Bahar ?urnalı üçün yazılıb Qar: Virtual «siyasi» roman Romanın sü??ti b?l?dir: Tanrıya inandığı üçün t?zyiql?r gör?n v? bu t?zyiql?r? dözm?yib ?tiraz ?lam?ti olaraq h?yatına q?sd ?d?n; y?ri g?l?nd? t?zyiq göst?r?nl?r? qarşı üsyan ?d?n «radikal islamçı?lar»la, bu z?r?rli ?l?m?ntl?r? qarşı zora, ç?vriliş? başvuran Kamalist, köhn? Komunistl?r arasında dava g?dir. T?fsilatlı olaraq g?lin bu kitabdakı paradoksları t?hlil ?d?k: H?r şeyd?n ?vv?l, kitabın ağır dili v? qarışıq ifad? üslubları ?s?rin oxunmasında çox böyük prob?lml?r yaradır. «...köp?k hav hav hav dedi», «Ruslar zamanından b?ri içind? bir sıra köp?kl?rin hürdüyü h?y?tl?rin...?» kimi maraqlı ?d?bi (!) cüml?l?rl? b?z?dilmiş bu ?s?rd?, öz?llikl? ?vv?ld? v? h?tta ortalara doğru da, yazıçının «bir int?rvyu yazım, yoxsa roman?» sualını özün? t?z t?z v?rdiyi hissolunur. Bütün bunlar bir yana, roman siyasi bir roman olmaq iddiasını daşıyır. Yazar da bir?iki yerd? bunu dil? g?tirir. Odur ki, g?lin ?vv?lc? romanın «siyasilik» t?r?fini xırdalayaq. ?vv?la siyas?t ?trafı söhb?tl?rin v? şüarların y?r aldığı ?s?ri, «siyasi roman» adlandırmaq mümkün d?yil. Y?ni romanın mövzusunun «radikal islamçılar» adlandırılan adamlar olması v? bu adamların «Allah varmı, yoxmu?» ya da «Allaha inanırsanmı?» kimi bir sıra q?libl?şmiş ifad?l?ri dil? g?tirm?l?ri, romanı «siyasi? roman» yapmağa kifay?t ?tmir. Q?na?tim? gör? bu ?s?r? «siyasi? roman» yox, «virtual siyasi? kitab» dem?k daha doğru olardı. Yazıçının bu romanla biz? v?rdiyi m?sa? b?l?dir: «m?n bu cür düşün?n insanların ?sg?rl?r t?r?find?n t?zyiql?r? m?ruz qalmasını ist?mir?m». Y?ni Orxan Pamuk Q?rbd?ki v? Türkiy?d?ki oxucuya bunu d?m?k ist?yir. Çox göz?l. Amma bunu d?m?kd?n ötürü bu q?d?r t?hrif? yol v?rm?y? n? g?r?k var idi? Radikal islamın t?rifini v?rm?y? çalışan yazar ?bil? bil? ya da savadsızlığı ucbatından- çox ciddi s?hvl?r? yol v?rmişdir. Özünüz fikir v?rin! N? vaxtdan b?ri başlarını ört?n qadınlar, Allaha inanan insanlar v? dinl?rin? bağlı möminl?r radikal islamçı oldular? Yazıçı bilmir ki, radikal n?dir v? radikal kimdir? Islamı, islamçıları, radikal islamçıları t?rif ?tm?k Orxan Pamuk boyda yazıçı üçün bu q?d?r ç?tindir m?g?r? Mü?llifin güya radikal islamçılar kimi biz? t?qdim ?tdiyi adamlar, sad?c? olaraq xoş m?ramlı, tanrıya inanan v? islam ?tiqadına bağlı insanlardır. Yox ?g?r s?n m?hz bu adamlar haqqında ?s?r yazmaq ist?yirs?ns? buyur yaz, daha ?n?n?vi Islam yolu il? g?d?n dindarlara radikal d?m?yin n? m?nası var? Tanrıya inanmağın, fundam?ntalizm d?m?k olmadığını bilm?y?n yazar, onu da n?z?rd?n qaçırdır ki, solçu, demokrat, Kamalist, Q?rbp?r?st d? Allaha inana bil?r. ?l? d?yil mi hörm?tli oxucular? Siz Orxan Pamukun m?ntiqini başa düş? bilirisinizmi? N? üçün qan tök?n, ş?ri?t uğrunda binalar partladan, qisasa qisas t?l?b ?d?n, insan azadlığına m?hdudiyy?tl?r qoyan, qadınları q?f?sd? saxlanmaq üçün yaradılmış m?xluqlar olaraq gör?n adamları, d?st? ya da siyasi partiyaları radikal islamçı olaraq göst?rmir mü?llif? N? üçün islam, ş?ri?t, Allah adına ?lin? silah alıb günahsız insanları q?tl? y?tir?n fanatikl?ri fundam?ntalist olaraq t?qdim ?tmir? Ancaq bütün bunlar bir yana qalıb, o g?dir başını bağlayan, Allaha inanan insanları t?hqir ?dir. B?li, aydın görünür ki, yazıçı fundam?ntalizmi v? radikal Islamçıları öz ?s?rind? t?svir ?d? bilm?mişdir. Bunu bil? bil? yoxsa savadsızlıqdan ?tmişdir, d?y? bilm?r?m. Bu bizim üçün h?ç maraqlı da d?yil. F?q?t daha b?t?ri odur ki, yazarın biz? çatdırmaq ist?diyi radikal mühit, ş?h?r? hakim qılmağa çalışdığı siyasi atmosf?r uğurlu alınmayıb. Yazıçı inandırıcı d?yil v? h?d?fl?diyi siyasi böhran havasını biz oxuculara çatdırabilm?mişdir. Romanın q?hramanı Ka, ?rzurumdan Karsa avtobusla g?lir. ?g?r romanın q?hramanı Karsa xurdx?şil avtobusla yox, Türk Hava Yollarının ya da Az?rbaycan Hava Yollarının t?yyar?si il? g?ls?ydi, y?qin orada yazılanların h?ç birin? inanmayacaqdınız. Buna gör? d?, ss?nariy? uyğun atmosf?rin yaradılması üçün romanın q?hramanı ?rzurum avtovağzalında, Türkiy?nin h?ç bir ş?h?rind? tapa bilm?y?c?yiniz, ancaq muz?yl?rd? gör? bil?c?yiniz köhn? avtobusa minib ?rzuruma g?lir. Yazıçı d?y?s?n yaddan çıxartıb ki, 21-ci ?srin astanasında olan Türkiy?nin bütün ş?h?rl?r arası avtobusları M?rc?d?s 403 v? 404 tipli son mod?l maşınlardır. H? d? qardaş! Kars dağın başında, dünyadan t?crid olunmuş bir m?kandır (!). Buna gör? d? yazıçı, h?l? kitabının ?vv?lind?n yüz illik tarixi olan Kars ş?h?rini q?s?b? olaraq t?qdim ?dir oxucuya. Ay Orxan Pamuk, s?n? daha sözüm yoxdur... Pamuk Karsı siyasi böhranların yaşandığı, ç?vrilişl?rin yapıldığı bir ş?h?r kimi görm?k ist?yirs?, buyursun görsün. Bu onun ş?xsi işidir. Amma Türkiy?nin c?nub-ş?rqind? bir sürü probl?mli, çaxnaşmalı, qanlı v? silahlı ş?h?r qala qala, g?dib sülh v? ?minamanlıq içind? yaşayan Kars ş?h?rind? x?yal m?hsulu bir inqlab atmosf?rası yaratmağın n? m?nası var? Karsı t?rif ?d?n yazıçı bir vaxtlar bu ş?h?rd? yaşananlardan, daha d?qiq d?s?k Oktyabr inqlabından sonra, Sov?t Ittifaqından ilham alan v? Bolşevikl?rl? ?laq?d? olan ziyalıların r?hb?rliyind? Kars, Ardahan v? Çıldır Şura höküm?tl?rinin qurulmasından; sonralar qısa müdd?tlik d? olsa Erm?ni Bolşevikl?r t?r?find?n Kars v? Sarıqamışın Sovet ş?h?rl?ri ?lan edilm?sind?n; bir aya yaxın Karsda qalan Türkiy? Kommunist Partiyasının üzvü Mustafa Sübhid?n; Mustafa sübhinin yoldaşları v? Cilavuz k?nd intitutu m?zunu olan sol düşünc?li mü?lliml?rin mübariz?sind?n romanda h?ç ?s?r ?lam?t d? yoxdur. T?s?vvür ?dirsiniz? Kars haqqında güya dolğun m?lumat v?r?n yazıçı, ş?h?rin tarixi il? bağlı bu q?d?r ön?mli m?lumatları oxucuya çatdırmır. H?ç Kars ş?h?rini Allahın yaddan çıxardığı bir dağ k?ndin? b?nz?dm?k insafa sığarmı? D?y?c?ksiniz ki, burada n? faci? var axı? O var ki, Türkiy?d? Karsı, ümumiyy?til? ölk?sini yaxşı tanımayan sıravi oxucu, Orxan Pamukun bu kitabını oxuduqdan sonra, Türkiy?nin ön?mli ş?h?ri haqqında s?hv t?s?vvür? qapılıb, Kars haqqında çox yanlış ş?yl?r fikirl?ş?c?k. Bax budur faci?. Yaxşı b?s n? üçün Orxan Pamuk b?l? t?hrifl?r? yol v?rib? M?n? ?l? g?lir ki, Orxan Pamuk Karsı tanımır v? ona danışılan nağılların t?siri altında qalıb. Diqq?tsizlik V? T?hrifl?r 1- Kitabın ilk iyirmi b?ş s?hif?sind? ?lli d?f? v? romanın bütününd? is? sayılmayacaq q?d?r çox «Kars Ş?h?ri»? ifad?sini işl?dir. Amma kitabda bir çox y?rd? ş?h?r d?diyi Karsa, q?s?b? d?m?yi d? unudmur. 2- «Qala altı» m?h?ll?si bir yerd?n sonra «Qala içi» m?h?ll?si olur! 3- Kars d?niz s?viyy?sind?n 2000 metr hündürlükd?dir. D?niz s?viyy?sind?n maksimum 1200-1300 metr yüks?kd? bit?n şabalıd ağacı Kars ş?h?rind? ?sla bit? bilm?z, bitmir d?! Halbuki hörm?tli yazıçı Karsın küç?l?rind? şabalıd ağacları bitirib(!). 4- Böyük ?htimalla söyüd ağaclarını iyd? h?sab ?d?n yazıçı, Karsa iyd? ağacları ?kmişdir. Kars küç?l?rind? iyd? ağacları da yoxdur! 5- Yazıçının «Buzlar ?rim?d?n» py?sinin bir versiyası mahiyy?tind? olan romanında hadis?l?rin ss?nariy? uyğun g?lişm?si üçün, yazıçı günl?rl? Karsa qar yağdırır v? bütün yolları bağlayır. Ş?h?rin dünya il? ?laq?si k?silir amma Allahın hikm?tin? baxın ki, Karsın küç?l?rind? avtomobil pokrışkaları il? sürül?n at ?r?b?l?ri probl?msiz zadsız h?r?k?t ?dir. Karsa (ya da h?r hansı bir yer?) o cür qar yağacaq v? insanlarla at ?r?b?l?ri rahat, probl?msiz küç?l?rd? g?z?c?k ?l?mi!? Karsa b?l? möhk?m qar yağdığı üçün, xiz?kli at ?r?b?l?rind?n istifad? ?dils?ydi daha m?ntiqli olmazdımı sayın Pamuk? T?k?rli at ?r?b?si gülm?li çıxır ???. 6- Orxan Pamuk, at ?r?b?l?ri il? h?m qaz balonu paylayır, h?m d? s?rnişin daşıyır. Romanın bir yerind? qaz balonu paylayan pokrışka t?k?rli at ?r?b?sinin altında gizl?n?n Ka v? Kadif? haqqında danışark?n, romanın başqa bir yerind? d? grandualet b?z?nib toplantıya g?d?n Turgut beyi v? qızını da at ?r?b?sin? mindirir! M?rakımdan partlayıram: Bu at ?r?b?si n?m?nim ş?ydir ?l?? Qaşqa, Yaylı, Furqon, Fayton, Briçka? Bunlardan hansıdır? Yoxsa avtomobill?rin lastik t?k?rl?rind?n hazırlanan üstü taxtalı yük ?r?b?sidir? 7- Mü?llif kitabında Sovet siyasi r??iminin t?siril? Karsta 1918 ild? yaradılan Güney-Batı Qafqaz Cümhuriyy?tind?n d? söhb?t açıb. Söhb?t açıb açmasına amma bu haqda da d?dikl?ri birbiril? t?zad t?şkil ?dir, oxucunu çaşdırır. Karsda qurulan bu höküm?td?n danışanda; «s?ks?n il önc? Osmanlı v? Rus orduları ş?h?rd?n çıxdıqdan sonra, Erm?nil?rin v? Türkl?rin birbirl?rini q?tl? y?tirdikl?ri günl?rd? ş?h?rd? Türkl?rin ?lan etdiyi dövl?tin...»? d?y?r?k bilm?diyi bir konuda tarixi s?hvl?rl? dolu moiz?l?r oxuyur. ?vv?la Rusların Oktyabr inqlabından sonra boşaltdıqları bölg?l?r? gir?n Osmanlı ordularının altı ay q?d?r bu bölg?l?rd? qaldıqdan sonra geri ç?kildikl?ri zaman, yaradılan bir dövl?td?n söhb?t g?dir. «Osmanlı v? Rus orduları... çıxdıqdan sonra» yox ay Orxan Pamuk! Ikincisi, «Güney-Batı Qafqaz Höküm?ti?» Türkl?rin qurduğu bir dövl?t d?yil. Rumundan, Malakanına, T?r?k?m?sin?, Az?risin?, yerlisin?, Kürdün?, Türkm?nin?, Türkün?, Erm?nisin? q?d?r h?rk?sin «sosial?demokrat ideyalar» uğrunda yaranması üçün s?y göst?rdikl?ri bir dövl?t idi bu dövl?t. H?m d? ki, bu dövl?tin Q?rb dövl?tl?ri il? v? h?tta Istanbulla da h?r cür diplomatik ? iqtisadi münasib?tl?ri, Erm?ni tacirl?r t?r?find?n t?min olunurdu. Yazıçının iddia ?tdiyi kimi o tarixl?rd?, bu bölg?d? Erm?nil?rl? Türkl?r birbirl?rini qırmamışlar! ?n d?hş?tlisi is? mü?llifin «C?nubi-Q?rbi Qafqaz Cümhuriyy?ti»nin quruluş tarixi haqqında da f?rqli fikirl?r söyl?m?sidir. Yazar bir y?rd? «Güney Batı Qafqaz Cümhuriyy?tinin» quruluşunun s?ks?n il önc? olduğunu iddia ?dir, halbuki romanın 164-cü s?hif?sind? b?l? yazır: «yetmiş il önc? birinci dünya h?rbind?n sonra çarın v? padşahın ?sg?rl?ri bölg?d?n çıxdığı zaman Karsda Türkl?rin qurduğu bağımsız dövl?tin...»? Indi biz bunların hansına inanaq!? Ilk iddiaya gör? bu dövl?t (yazarın bunu 1998 ilind? d?diyini n?z?r? alsaq) 1918-ci ild? qurulub. Ikinci iddiaya gör? d?, 1928 ilind? yaranıb(!) Bir başqa tarixi x?ta is?, tanınmış Rus şairi Puşkinin Karsa g?lişi haqqında Pamukun d?dikl?ridir: Bilindiyi kimi Puşkin, 1835-ci ild? Qafqaz Rus ordu birlikl?rin? sürgün? gönd?ril?n köhn? Dekabrist, zabit dostlarının arxasınca yola çıxıb Karsa g?lir. Puşkinin «?rzurum s?yah?ti?» adlı xatir?l?rind? bunlar yazılıb: «Karsa g?ldik. Ş?h?r? gir?nd? bir Rus trompetinin s?si ?şidilirdi. Növb?tçi v?siq?mi alıb komutana apardı. Yağmur altında yarım saat gözl?dim. Sonra k?çm?yimiz? icaz? verildi. B?ld?çim? d?dim ki, m?ni d?rhal bir hamama apar. Dik, ?yri büyrü küç?l?rd?n keçdik. Pis Türk s?kil?rind? atların ayağı sürüşürdü. X?r?b bir evin qabağında dayandıq. Hamam burda imiş. Türk attan ?nib qapını çaldı. S?s ver?n olmadı. Yağmur st?kandan boşalan kimi yağırdı. Sonra bitişik evd?n çıxan bir Erm?ni oğlanı, Türkl? biraz danışdı; sonra çox t?miz bir Rusca il? m?ni iç?ri d?v?t ?l?di. Dar bir pill?k?nd?n ikinci m?rt?b?y? çıxdıq. Yamalı palaslar, köhn? kiliml?rl? döş?nmiş bir otağa daxil olduq... ordunun bir gün ?vv?l Karsdan ayrıldığını, ordugahın 25 verst uzaqlaşdığını öyr?ndim... m?n sönm?kd? olan at?şin qarşısında uzanmışdım. S?h?ri kont Paskeviçin ordugahında olacağımı şirin şirin fikirl?şib yattım. S?h?r t?zd?n ş?h?ri g?zm?y? çıxdım... yarım saat sonra Karsdan çıxırdım.»? (?rzurum S?yah?ti. T?rcüm?: Ataol B?hramoğlu) Romanda ise b?l? d?yilir: «?h?rbi ş?h?rcikd?ki kazarmalar, komandanlıq üçün tikilmiş ?vl?r? Puşkinin Karsa s?yah?ti zamanı qaldığı ev il?, ondan qırx il sonra Çarın kazak süvaril?r üçün inşa ?tdirdiyi tövl?l?r d?... sökülm?kd?n qurtulmuştu?.» Bu s?hv m?lumatdır. Yazarın d?diyi inzibati binaların tikilm? tarixi daha ?skidir. Osmanlılar Karsı Ruslara savaş t?zminatı olaraq 1878-ci ild? veribl?r v? bu binalar o ild?n sonra inşa edilm?y? başlayıb. Bu s?b?bl? 1835-ci ild? Karsa g?l?n Puşkinin, romanda adı k?ç?n binalarda qalması mümkün deyil!!! Çünkü o tarixl?rd? «Takht düzü?» adlanan bu m?kan böyük bir çöl idi! Puşkin is? Osmanlı Karsında, Qala ?t?yind? v? Kars çayının vadisind? y?rl?ş?n q?dim Kars ş?h?rind? bir evd? qalmışdır. Bu ev d? d?yil?nl?rd?n b?l? çıxır ki, daş körpünün qala t?r?find?, hamamın yanında idi. Hal hazırda is? orada düz?nlikdir v? h?ç n? yoxdur. O cüml?d?n bina da? Bir başqa tarixi x?ta da Mü?llimlik institutları il? bağlıdır. Romanda d?yil?nl?rd?n hadis?l?rin1997-1998-cı ill?rd? c?r?yan ?tdiyini başa düşürük. Yaxşı b?s; 1982-ci ild? bağlanan, izi tozu, ?s?r ?lam?ti qalmayan Mü?llimlik intsitutları bu tarixd? n?t?h?r olur ki f?aliyy?t göst?rir v? onun müdürünü 1998 güll?yl? vururlar? Anlayan b?ri g?lsin! Bir d?n? d? ?fvolunmaz s?hv. Yazar Karsdaki Az?ril?ri ?l?vi olaraq t?qdim ?dir. Yazıçı bilmir ki, ?l?vilik il? C?f?rilik ayrı ayrı m?zh?bl?rdir v? bunlar Şi?liyin yüzd?n artıq f?rqli qollarından sad?c? ikisidir. C?f?ri m?zh?bin? m?nsub olan Az?ril?ri, ?l?vi sanmaq böyük bir q?bah?tdir. ?l?vilikl? C?f?rilik arasındakı f?rql?ri sayıb qurtarmaq mümkün d?yil, çünkü müşt?r?k öz?llikl?rini saymaq daha asandır bu m?zh?bl?rin. 1960-lardan sonra ibtidai m?kt?bl?rd? oxuyanlar, şirin çör?k y?dikl?rini v? süd tozundan düz?ldilmiş qaynar süni süd içdikl?rini yaxşı xatırlayrlar. Ancaq (Orxan Pamukdan başqa) h?ç k?s süd tozundan düz?ldilmiş ayran (!) haqqında h?ç n? ?şidm?yib. B?li, b?li. T?s?vvür ?dirsiniz, yazar romanında süd tozundan qayrılmış ayran haqqında m?lumat v?rir! Bir başqa biabırçılıq da, Karsın ?rm?ni ş?h?ri olaraq göst?rilm?sidir. Kitabın bir çox yerind? israrla q?dim Erm?ni karvansaralırndan, Erm?ni x?st?xanalarından v? q?dim ?rm?ni evl?rind?n söhb?t açılır. Bunların h?ç biri doğru deyil. Çünkü Kars ?sla «Q?DIM» ?rm?ni ş?h?ri olmamışdır v? orada q?dim ?rm?ni tikilil?ri sad?c? olaraq yoxdur! T?zadlar Romanda Mü?lliml?r institutunun Müdürünün üstün?, Grundig markalı bir diktofon bağlanır. Daha sonra o kas?tin can sıxıcı, inandırıcılıqdan uzaq yazısı çatdırılır oxucuya. Bir başşa yerd? d? dolaylı ifad?l?rl?, müdürün kür?yin? iki mikrofonlu ant?nalı ötürücü yerleştirildiyi haqda m?lumat v?rilir. Hansı doğrudur bunların? Böyük ?htimalla birincisi. Çünkü kas?td? olanların oxucuya çatdırılması lazımdır axı.... Bu kas?t m?s?l?si d? çox maraqlı v? ?yl?nc?lidir. Bir adam q?rar v?rib ki müdürü öldür?c?k. Tokatdan durub g?lir Karsa. Sonra oturub başlayır bizim müdürl? söhb?t ?l?m?y?! D?hş?t s?mimi söhb?t g?dir onların arasında. Ilk f?sild? h?tta ?lini d? öpür onun! B?l? bir Islam fanatikinin, Allahsız, dinsiz bir adamın ?lini öpm?si q?tiyy?n mümkün d?yil. H?tta t?qiyy? ?l?diyini d? f?rz ?ts?k, y?n? d? inandırıcı d?yil. Yarım saat, qırx d?qiq? sonra is? silahını çıxardıb, güll?l?ri boşaldır müdürün üstün?. Siz bunu n?c? başa düşürsünüz? Qarda ş?r Qar?da roman q?hramanı iki d?qiq?d?n bir «ş?rim g?ldi» deyib kağız q?l?m? sarılır amma h?ç y?rd? biz ş?r nümun?l?rin? rast g?lmirik. Romanda ancaq bu ş?ri oxuya bildim: «Anamız çıxıb g?ls? c?nn?td?n, bizi qollarıyla sarsa Imansız atamız onu bir axşamcıq t?pikl?m?s? Yen? d? para etm?z, poxun donar, ruhun quruyar, ümid yoxdur! Çek sifonu g?tsin, adam düşübs? ş?hri Karsa» Bilir?m siz? inandırıcı g?lm?y?c?k amma m?n özüm bu ş?rin axırıncı iki misrasını Kars M?rk?z camisinin tual?tl?rinin birind?, qapının arxasında oxumuşam. Y?qin bir ?sg?r, ya da ki yazıçının özü yazıb bu ş?ri tual?t?. Sonra da götürüb kitabına köçürüb. Romanın ?d?bi baxımdan d?y?rl?ndirilm?sin? g?ldikd? is?: Bütün bunlardan sonra d?y?rl?ndirm? yapmağın çox da m?na k?sb ?tdiyin? inanmıram. ?m?k s?rf olunub, bir ?s?r yazılıb. H?sab ?dir?m ki, yazıçı çox t?l?sib, roman da h?d?r olub.